Tàn nhang đậm hơn vào mùa hè: vì sao và giữ da thế nào?

Cứ tới tháng Năm, tháng Sáu là hộp tin nhắn của tôi lại có một câu hỏi rất quen: “Cô ơi, mùa đông mặt em sạch lắm, sao vừa đi biển về mấy chấm trên má lại nổi rõ như rắc tiêu thế này?” Ngồi trước đèn soi da, nhiều chị em cũng kể y vậy.

Tôi hiểu cảm giác đó.

Cả mùa đông tưởng da đã ổn. Chỉ một chuyến du lịch, vài buổi chạy xe giữa trưa, mọi thứ như quay về vạch xuất phát.

Tàn nhang đậm hơn vào mùa hè không phải vì bạn chăm da kém. Đó là cách những đốm này vận hành: chúng phản ứng với ánh nắng. Biết chúng phản ứng ra sao, bạn sẽ biết chặn ở đâu, thay vì mỗi mùa hè lại hoảng hốt tìm thêm một món mới để bôi.

Đây là kiến thức chăm sóc da để bạn tham khảo, không thay cho việc thăm khám với bác sĩ da liễu.

Vì sao tàn nhang đậm hơn vào mùa hè?

Có hai nhân vật: gen và nắng.

Tàn nhang thường xuất hiện từ nhỏ, hay gặp ở người có làn da sáng màu. Gen chính đứng sau nó là MC1R — một nghiên cứu năm 2001 trên tạp chí Human Molecular Genetics đã gọi MC1R là gen tàn nhang chủ chốt. Gen quyết định bạn có cơ địa mọc đốm hay không. Nó nằm sẵn trong bạn từ lúc lọt lòng và không đổi theo tháng.

Vậy tại sao đốm lại lên xuống theo mùa?

Vì nắng mới là người bật công tắc.

Trong da có những tế bào hắc tố (melanocyte) chuyên sản xuất melanin — sắc tố tạo màu nâu. Ở vùng có tàn nhang, số tế bào hắc tố không nhiều hơn chỗ da bình thường. Cái khác là lượng melanin chúng làm ra. Khi tia UV (tia cực tím trong ánh nắng) chạm vào da, chúng tăng sản xuất melanin và chuyển sang các tế bào phía trên. Melanin dồn lại thành từng chấm, chấm đậm lên.

Mùa đông nắng yếu, melanin làm ra ít đi. Đốm nhạt bớt, có người gần như không còn thấy.

Cái vòng đậm hè, nhạt đông ấy thật ra là tin tốt: mùa hè chặn được nắng, bạn đang làm đúng việc mùa đông vẫn tự làm cho bạn. Muốn hiểu thêm các ngộ nhận quanh chuyện này, bạn có thể đọc những lầm tưởng khiến tàn nhang ở má mãi không mờ.

Không chỉ tia UV: những nguồn sáng bạn ít để ý

Nhiều chị em bảo tôi: “Em có ra nắng đâu cô, ngồi văn phòng cả ngày.” Nhưng mặt vẫn sạm. Có mấy lý do.

Trời râm vẫn có UV. Mây không chặn hết tia cực tím. Những hôm âm u, mát mẻ, da vẫn nhận UV trong khi bạn lại chủ quan bỏ kem chống nắng.

Nước và cát hắt nắng lên mặt. Đi biển, đi bể bơi, bạn nhận nắng cả từ trên đầu lẫn từ mặt nước, bãi cát. Đội mũ rồi mà mặt vẫn sạm, tàn nhang vẫn đậm lên là vì thế.

Ánh sáng nhìn thấy. Đây là phần ánh sáng mắt ta thấy được, không phải UV. Một nghiên cứu năm 2010 trên Journal of Investigative Dermatology chiếu thử lên da 20 tình nguyện viên có tông da sẫm hơn và thấy ánh sáng nhìn thấy gây sạm đậm hơn, kéo dài hơn một dải UVA; còn ở da rất sáng màu thì không thấy sạm. Viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD) cũng lưu ý điều này, đặc biệt với người da sẫm màu.

Những nguồn sáng và nhiệt ở nơi làm việc, trong bếp, tôi đã viết kỹ trong bài vì sao không ra nắng da vẫn sạm thêm.

Những việc nóng vội làm đốm đậm hơn

Soi gương thấy mặt lấm tấm, phản xạ của nhiều người là “phải làm gì ngay”. Chính cái vội đó hay gây chuyện.

Chà xát, tẩy da liên tục. Nhiều chị em nghĩ kỳ thật mạnh cho “bay màu”. Thực tế da cọ xát nhiều sẽ kích ứng, ửng đỏ. Mà viêm lại là mồi lửa làm sắc tố tăng — gọi là tăng sắc tố sau viêm. Đốm cũ chưa mờ, lại có thêm vệt thâm mới.

Chồng nhiều hoạt chất mạnh. Hè nóng, đổ mồ hôi, hàng rào bảo vệ da dễ yếu. Dồn acid nồng độ cao, retinoid lên mặt lúc này thì da dễ rát, bong, đỏ. Như đổ dầu vào lửa.

Tìm tới kem trộn “trắng cấp tốc”. Loại kem không rõ nguồn gốc này thường bị trộn corticoid (một nhóm hoạt chất kháng viêm cần bác sĩ chỉ định). Lúc đầu da có vẻ trắng nhanh, nhưng dùng lâu da mỏng đi, dễ kích ứng, rồi sạm loang lổ khó kiểm soát hơn cả đốm tàn nhang ban đầu.

Nguyên tắc tôi dặn khách: da đang đỏ, rát, bong tróc thì dừng hoạt chất mạnh. Phục hồi trước. Sắc tố tính sau.

Đốm của bạn có chắc là tàn nhang?

Trên một khuôn mặt có thể có nhiều loại đốm nâu, mỗi loại cần cách chăm khác.

• Tàn nhang: chấm nhỏ, rời rạc, nâu nhạt, thường có từ nhỏ, rải ở mũi, gò má. Đậm hè, nhạt đông.
• Đốm nâu do nắng (đồi mồi): to hơn, bờ rõ, hay gặp từ tuổi trung niên ở mặt, mu bàn tay. Sang đông không nhạt đi.
• Nám: mảng loang, ranh giới mờ, thường đối xứng hai bên má, không thành chấm rời.

Nếu đốm của bạn mùa đông vẫn đậm y như mùa hè, rất có thể đó không phải tàn nhang. Bài một đốm nâu trên mặt chưa chắc đã là nám hay tàn nhang sẽ giúp bạn tự soi kỹ hơn. Mắt thường rất dễ nhầm, nên hãy soi da trước khi chọn sản phẩm.

5 cách giữ da khi tàn nhang đậm hơn vào mùa hè

Không có món nào làm đốm biến mất sau một đêm. Chỉ có những việc nhỏ, làm đều mỗi ngày — nước chảy đá mòn.

1. Kem chống nắng phổ rộng, đủ lượng, thoa lại

Chọn kem chống nắng phổ rộng (chặn cả UVA và UVB), SPF từ 30 trở lên; hay ra ngoài, hay đổ mồ hôi thì chọn loại chống nước. Thoa trước khi bước ra ngoài một lúc, đủ lượng cho mặt, cổ, tai. Thoa lại khoảng mỗi 2 giờ khi ở ngoài trời, và ngay sau khi bơi, đổ mồ hôi nhiều hay lau mặt.

Tôi gặp nhiều chị em bôi serum đắt tiền đều đặn nhưng chống nắng thì hôm có hôm không. Như cái thùng thủng đáy: đổ bao nhiêu cũng chảy ra hết.

2. Che chắn và tránh giờ nắng gắt

Kem chống nắng không làm việc một mình. Mũ rộng vành che cả mặt, tai, gáy; kính có chống UV; áo chống nắng, khẩu trang. Mùa hè, tia UV mạnh khoảng 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều — việc gì dời được thì làm sớm hoặc muộn hơn, và tìm bóng râm.

3. Cân nhắc kem chống nắng có màu

Nhiều kem chống nắng không màu chặn UV tốt nhưng không chặn được ánh sáng nhìn thấy. Loại có màu chứa oxit sắt (iron oxide) giúp thêm phần này. Da dễ sạm, hay ngồi gần cửa sổ thì đây là lựa chọn đáng thử. Xem thêm cách phối serum sắc tố với kem chống nắng để lớp kem không bị vón.

4. Hoạt chất dịu nhẹ làm vai phụ

Nói thật: với tàn nhang, bôi thoa đơn thuần chỉ giúp một phần. Chống nắng mới quyết định đốm có đậm lại hay không. Vài hoạt chất dịu có thể hỗ trợ:

• Niacinamide (vitamin B3): góp phần hạn chế quá trình tạo đốm sắc tố, da dung nạp tốt. Cơ chế hay được nhắc (giảm chuyển melanin từ tế bào hắc tố sang tế bào bề mặt) đến từ nghiên cứu do chính một hãng mỹ phẩm thực hiện, nên hãy xem đây là hỗ trợ làm sáng vừa phải.
• Vitamin C: chất chống oxy hóa, góp phần bảo vệ da trước tác hại của nắng và giảm hình thành melanin. Dùng buổi sáng dưới kem chống nắng, không thay được kem chống nắng.

Hoạt chất mạnh hơn như hydroquinone hay tretinoin là hoạt chất kê đơn, cần bác sĩ chỉ định và theo dõi.

5. Giữ nền da khỏe

Da khỏe thì ít viêm, ít viêm thì ít sạm. Mùa hè vẫn cần dưỡng ẩm, chọn kết cấu mỏng nhẹ. Rửa mặt nhẹ tay, không kỳ cọ. Da đỏ, rát, châm chích thì tạm dừng hoạt chất mạnh, quay về các bước cơ bản cho tới khi dịu lại.

Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu?

Hãy đi khám bác sĩ da liễu nếu một nốt hay đốm có dấu hiệu ABCDE: A — hình dạng không đối xứng; B — bờ nham nhở; C — nhiều màu trong một nốt; D — kích thước lớn dần; E — thay đổi như to ra, đổi màu, ngứa, chảy máu.

Bạn cũng nên gặp bác sĩ khi đốm mới xuất hiện đột ngột ở tuổi trưởng thành, khi không chắc mình có loại sắc tố nào, hoặc khi muốn dùng hoạt chất kê đơn. Nghi ngờ bớt Hori hay nám nằm sâu thì càng cần bác sĩ da liễu thăm khám trước.

Vậy tàn nhang đậm hơn vào mùa hè có đáng lo không?

Trả lời thẳng: tàn nhang đậm hơn vào mùa hè là chuyện bình thường, vì đốm phản ứng với nắng. Không đáng hoảng. Nhưng cũng đừng mặc kệ, vì mỗi mùa hè không che chắn là một lần đốm được nuôi đậm thêm.

Ba nguyên tắc tôi muốn bạn mang theo:

1. Chống nắng là vai chính. Đủ lượng, phổ rộng, thoa lại, kèm mũ áo.
2. Không nóng vội. Không kỳ cọ, không dồn hoạt chất mạnh, tránh xa kem trộn.
3. Biết đúng tên đốm của mình. Soi da trước, chọn sản phẩm sau.

Nếu chưa chắc trên mặt mình là tàn nhang, nám hay loại đốm khác, bạn có thể nhắn tin cho fanpage Hoa Hera Skincare kèm ảnh da mặt chụp ở nơi đủ sáng. Tôi sẽ xem giúp để bạn biết mình đang ở đâu trước khi chi thêm tiền cho bất kỳ lọ nào.

Câu hỏi thường gặp

Tàn nhang đậm hơn vào mùa hè thì sang đông có tự mờ hẳn không?

Thường đốm sẽ nhạt bớt khi nắng yếu đi, có người gần như không còn thấy. Nhưng gen vẫn ở đó, hè sau gặp nắng đốm có thể đậm lại. Vì vậy chống nắng nên duy trì quanh năm.

Ngồi trong nhà cả ngày có cần thoa kem chống nắng không?

Nếu bạn ngồi gần cửa sổ lắm nắng hay ra ngoài vài lần trong ngày thì vẫn nên thoa. Trời râm vẫn có UV, và ánh sáng nhìn thấy có thể làm vết sạm đậm thêm ở làn da nhiều sắc tố.

Đang mang thai hoặc cho con bú thì giữ tàn nhang thế nào?

Ưu tiên chống nắng và che chắn — phần an toàn và quan trọng. Tránh retinoid (như tretinoin) và hydroquinone trong thai kỳ; khi cho con bú cũng nên hỏi bác sĩ trước khi dùng hoạt chất làm mờ sắc tố. Bạn có thể đọc thêm về chăm sóc tàn nhang sau sinh khi cho con bú.

Viên uống chống nắng có thay được kem chống nắng không?

Không. Viên uống chỉ là phần hỗ trợ, không thay được kem chống nắng và mũ áo. Có vấn đề sức khỏe nền hay đang mang thai thì hãy hỏi bác sĩ trước khi uống.

Về tác giả

Nguyễn Thị Thanh Hoa (cô Hoa) — Founder Hoa Hera Skincare, đơn vị chuyên chăm sóc và xử lý sắc tố da: nám mảng, nám chân sâu, tàn nhang, bớt Hori, tăng sắc tố sau viêm, da nhiễm corticoid. Tôi trực tiếp soi da và theo các ca sắc tố mỗi ngày, đồng thời đứng lớp đào tạo chủ spa về hoạt chất xử lý sắc tố. Tôi viết đúng tinh thần tôi nói với khách ngồi trước đèn soi: nói thật, chỉ rõ cái khó, cảnh báo rủi ro thay vì hứa hão.

Lưu ý

Bài viết là kiến thức chăm sóc da để bạn tham khảo, không thay thế thăm khám của bác sĩ da liễu. Nội dung không chẩn đoán, không kê đơn. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú nên tránh retinoid và hydroquinone, và hỏi bác sĩ trước khi dùng hoạt chất làm mờ sắc tố. Đốm hay nốt thay đổi bất thường cần được bác sĩ da liễu thăm khám. Hoa Hera là đơn vị chăm sóc da, không phải cơ sở y tế.